ಟ್ರೆಂಡಿಂಗ್
ನದಿ ತಿರುವಿನ ಉಮೇದಿಯಲ್ಲಿದ್ದವರೇ ಹೇಳಿ; ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ನೀರು ಯಾರದ್ದು?
| ನಾಗರಾಜ ವೈದ್ಯ, ಸಂಪಾದಕ, ಟೆಕ್ವೈದ್ಯ ಗ್ಲೋಬಲ್
ಯಾವುದೇ ನದಿ ಸಮುದ್ರ ಸೇರುವ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತರೆ ಪ್ರಕೃತಿ ತನ್ನದೇ ಒಂದು ವಿಚಿತ್ರ ಆಟವನ್ನು ಕಣ್ಣ ಮುಂದೆ ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದಿಂದ ಧುಮ್ಮಿಕ್ಕಿ ಬರುವ ಕಂದು ಬಣ್ಣದ ಸಿಹಿನೀರು ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದ ಉಪ್ಪುನೀರನ್ನು ತಳ್ಳುತ್ತಾ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇಸಿಗೆ ಬಂದಾಗ ದೃಶ್ಯವೇ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ; ಸಮುದ್ರದ ಉಪ್ಪುನೀರು ನದಿಯೊಳಗೆ ಹಲವು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ಗಳಷ್ಟು ನುಗ್ಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲಿ ನದಿ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಸಮುದ್ರವೂ ಆರಂಭವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಎರಡೂ ಸೇರಿ ಹೊಸದೊಂದು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಮೀನುಗಾರರ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ಹೊಳೆ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದ ಮದುವೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ವಿಜ್ಞಾನ ಇದಕ್ಕೆ ಅಳಿವೆ ಎಂದು ಹೆಸರು ಕೊಟ್ಟಿದೆ, ಆದರೆ ಅದರೊಳಗೆ ನಡೆಯುವ ಬದುಕಿನ ಲೆಕ್ಕವನ್ನು ಒಂದು ಪದದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದು ಅಷ್ಟು ಸುಲಭವಲ್ಲ.
ಆದರೆ ಇದೇ ನೀರು ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಯೋಜನೆಗಳ ಕಡತಗಳಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿದು ಸಮುದ್ರ ಸೇರುವ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನೀರನ್ನು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಸಮುದ್ರ ಸೇರುವ ನೀರು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇಡ್ತಿ–ವರದಾ ನದಿ ತಿರುವು ಯೋಜನೆಯ ಮೂಲ ತರ್ಕವೂ ಇದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ಸುತ್ತ ಸುತ್ತುತ್ತದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಲ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಲೆಕ್ಕದ ಪ್ರಕಾರ ಪಟ್ಟಣದಹಳ್ಳ ಮತ್ತು ಶಾಲ್ಮಲ ಹಳ್ಳದಿಂದ 302 ದಶಲಕ್ಷ ಘನ ಮೀಟರ್ ಹಾಗೂ ಸುರೆಮನೆಯಿಂದ 222 ದಶಲಕ್ಷ ಘನ ಮೀಟರ್ ನೀರನ್ನು ತಿರುಗಿಸುವ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆ ಇದೆ; ಒಟ್ಟು 524 ದಶಲಕ್ಷ ಘನ ಮೀಟರ್. ಅಂದರೆ ಒಂದು ಕಡೆ ಸಮುದ್ರ ಸೇರುವ ನೀರು, ಇನ್ನೊಂದು ಕಡೆ ನೀರಿನ ಕೊರತೆಯ ಪ್ರದೇಶ. ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಇದು ಸರಳವಾದ ಲೆಕ್ಕದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ನದಿಯ ಕಥೆ ಅಷ್ಟು ಸರಳವಲ್ಲ!
ನದಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ನೋಟಕ್ಕೆ ಅರ್ಥವಾಗದ ಒಂದು ಸತ್ಯವಿದೆ. ನದಿ ಸಮುದ್ರ ಸೇರುವುದು ಎಂದರೆ ವ್ಯರ್ಥ ಎಂದು. ನದಿ ತಿರುವಿನಂತ ಮುಠ್ಠಾಳ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಟೊಂಕ ಕಟ್ಟಿ ನಿಲ್ಲುವವರು ಇದನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನದಿ ತನ್ನ ಕೆಲಸ ಮುಗಿಸಿ ನೀರಿನ ಚಕ್ರದ ಮುಂದಿನ ಹಂತಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದು. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಮಳೆ ಹೊಳೆಗಳಾಗಿ, ನದಿಗಳಾಗಿ ಹರಿದು ಸಮುದ್ರ ಸೇರುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೆ ಇದೇ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಆವಿಯಾಗಿ ಮೋಡವಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಮರಳುತ್ತದೆ. ಈ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ನದಿ ಕೇವಲ ನೀರನ್ನು ಒಂದು ಸ್ಥಳದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಸಾಗಿಸುವ ಕೊಳವೆ ಅಲ್ಲ. ಅದು ಹೂಳು, ಪೋಷಕಾಂಶ, ಆಮ್ಲಜನಕ, ಜೀವಜಾಲ ಮತ್ತು ಭೂಗರ್ಭಜಲದೊಂದಿಗೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಜೀವಂತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಯಿತು ಎಂದರೆ ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತು ಎಂದೇನಲ್ಲ.
ನೀರು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ?
ಕರ್ನಾಟಕದ ನೀರಿನ ನಕ್ಷೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ ಮೊದಲು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಕಡೆ ನೋಡಬೇಕು. ಜೂನ್ನಿಂದ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ವರೆಗೆ ಅರಬ್ಬಿ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಬರುವ ಮುಂಗಾರು ಮೋಡಗಳು ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಕ್ಕೆ ಡಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದು ಭಾರಿ ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತವೆ. ಆ ಮಳೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಇಂಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಭಾಗ ಸಣ್ಣ ಹೊಳೆಗಳಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತದೆ, ಆ ಹೊಳೆಗಳು ಸೇರಿ ನದಿಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ಅಘನಾಶಿನಿ, ಬೇಡ್ತಿ, ಗಂಗಾವಳಿ ಮತ್ತು ಶರಾವತಿಯಂತಹ ನದಿಗಳು ಕೊನೆಗೆ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರುತ್ತವೆ. ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳು ಕೃಷ್ಣಾ ಮತ್ತು ಕಾವೇರಿ ಸೇರಿದಂತೆ ದೊಡ್ಡ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಭಾಗವಾಗುತ್ತವೆ. ಅಂದರೆ ನೀರು ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂತು ಎಂಬುದನ್ನು ಮರೆತು, ಅದು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನಷ್ಟೇ ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಿದರೆ ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಲವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅರ್ಧ ಕಥೆಯೇ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.
ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಹರಿಯುವ ನದಿಗಳು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ನೀರು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿವೆ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ, ಮಳೆಯ ಮೂಲಕ ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದ ನೀರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ವಾಪಸ್ ಕೊಡುತ್ತಿವೆ ಎನ್ನುವುದು ಹೆಚ್ಚು ನೈಸರ್ಗಿಕ ವಿವರಣೆ. ಈ ಹರಿವಿನ ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಕಾಡು, ಕೃಷಿ, ಗ್ರಾಮಗಳು, ಮೀನುಗಳು, ಅಳಿವೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾವಿರಾರು ಕುಟುಂಬಗಳ ಬದುಕು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ನದಿ ಕೇವಲ ನೀರನ್ನು ಸಾಗಿಸುವ ವಾಹಿನಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಅದರ ಕೆಲಸವನ್ನು ಪೈಪ್ಲೈನ್ನಿಂದಲೂ ಮಾಡಬಹುದಿತ್ತು. ಆದರೆ ನದಿಯ ಕೆಲಸ ಅದಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದು; ಅದು ಹರಿಯುವ ದಾರಿಯನ್ನೇ ಒಂದು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿ ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರ ವೇಗ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆಳ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಹೂಳು ಸಾಗುತ್ತದೆ, ಸಿಹಿನೀರು ಮತ್ತು ಉಪ್ಪುನೀರು ಸೇರುತ್ತವೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ಬದಲಾವಣೆಗಳ ನಡುವೆ ಸಾವಿರಾರು ಜೀವಿಗಳು ತಮ್ಮ ಜೀವನಚಕ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ.
ಸಮುದ್ರ ಸೇರುವ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಏನಾಗುತ್ತದೆ?
ಅಘನಾಶಿನಿ ಅಳಿವೆಯ ಒಟ್ಟು ಪರಿಸರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಸುಮಾರು 48 ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್. ಅದರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ 4.8 ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು 2024ರಲ್ಲಿ ರಾಮ್ಸಾರ್ ತಾಣವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ನದಿ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದ ನಡುವಿನ ಗಡಿಯಲ್ಲ; ಸಿಹಿನೀರು ಮತ್ತು ಉಪ್ಪುನೀರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬೆರೆತು ಹೊಸ ಪರಿಸರ ಸಮತೋಲನವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಜೀವಂತ ಪ್ರದೇಶ. ಅಳಿವೆಯ ನೀರಿನ ಸ್ವರೂಪ ಬದಲಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಬದುಕುವ ಮೀನುಗಳು, ಸೀಗಡಿಗಳು, ಚಿಪ್ಪು ಜೀವಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಸ್ಯಗಳ ವಿತರಣೆಯೂ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ನದಿಯ ಸಿಹಿನೀರು ಕಡಿಮೆಯಾದಾಗ ಸಮುದ್ರದ ಉಪ್ಪುನೀರು ಒಳಗೆ ಹೆಚ್ಚು ನುಗ್ಗಬಹುದು; ಸಿಹಿನೀರಿನ ಹರಿವು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಅದರ ಪ್ರಭಾವ ಕಡಿಮೆಯಾಗಬಹುದು. ಅಂದರೆ ನದಿಯ ನೀರಿನ ಪ್ರಮಾಣ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅದರ ಹರಿವಿನ ಸಮಯವೂ ಅಳಿವೆಯ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ.
ಈ ಅಳಿವೆ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೇರಿದ ಪ್ರದೇಶವೂ ಅಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ, ಸೀಗಡಿ ಕೃಷಿ, ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಜಲಾಧಾರಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ಸುಮಾರು 6,000ರಿಂದ 7,500 ಕುಟುಂಬಗಳ ಜೀವನೋಪಾಯ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಅಧ್ಯಯನಗಳಿವೆ. ಅಂದರೆ ನದಿಯ ಕೊನೆಯ ಭಾಗವೆಂದು ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಜಾಗ, ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಸಾವಿರಾರು ಕುಟುಂಬಗಳ ದಿನನಿತ್ಯದ ಬದುಕಿನ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. ಮೀನುಗಾರನಿಗೆ ಅಳಿವೆ ಎಂದರೆ ಮೀನು ಸಿಗುವ ಜಾಗ; ಕೃಷಿಕನಿಗೆ ಅದು ನೀರಿನ ಸಮತೋಲನದ ಭಾಗ; ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನಿಗೆ ಅದು ಸಿಹಿನೀರು ಮತ್ತು ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಈ ಮೂರು ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ತೆಗೆದುಹಾಕಿದರೆ ಅಳಿವೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರವೇ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಸಮುದ್ರ ಸೇರುವ ನೀರನ್ನು ಕೇವಲ ಉಳಿದ ನೀರು ಎಂದು ನೋಡುವುದು ಅದರ ನಿಜವಾದ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದೇ ಇರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತದೆ.
ಬೇಡ್ತಿ ಕಣಿವೆ ಮತ್ತು ಅಘನಾಶಿನಿ ಪ್ರದೇಶದ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯದ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಇನ್ನೂ ದೊಡ್ಡ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿ 1,741 ಹೂಬಿಡುವ ಸಸ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸುಮಾರು 420 ಪಕ್ಷಿ ಪ್ರಭೇದಗಳ ದಾಖಲೆಗಳಿವೆ ಎಂದು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಅಘನಾಶಿನಿ ಮತ್ತು ಬೇಡ್ತಿ ನದಿಗಳಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಮೀನುಗಳ ಪ್ರಮಾಣವೂ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದ್ದು, ಅಧ್ಯಯನಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ 37 ಮತ್ತು 33 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಭೇದಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ಕಡಿಮೆ ಮಾನವ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಅರಣ್ಯ ಪರಿಸರ ಇಂತಹ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಉಳಿಯಲು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ ಎಂದು ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಅಂದರೆ ಈ ನದಿಗಳ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಕೇವಲ ಎಷ್ಟು ಟಿಎಂಸಿ ನೀರು ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಅಳೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಒಂದು ನದಿಯ ಮೌಲ್ಯ ಅದರ ನೀರಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಷ್ಟೇ ಇಲ್ಲ; ಅದು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಜೀವಜಾಲದಲ್ಲೂ ಇದೆ.
ಸಿಹಿನೀರು ಯಾಕೆ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಬೇಕು?
ಅಳಿವೆ ಪ್ರದೇಶದ ಬದುಕು ಸಿಹಿನೀರು ಮತ್ತು ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ನಡುವಿನ ಸಮತೋಲನದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ. ನದಿಯಿಂದ ಬರುವ ಸಿಹಿನೀರು ಕಡಿಮೆಯಾದಾಗ ಸಮುದ್ರದ ಉಪ್ಪುನೀರು ನದಿಯೊಳಗೆ ಹೆಚ್ಚು ದೂರ ನುಗ್ಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೇ ಉಪ್ಪುನೀರು ನುಗ್ಗುವಿಕೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪೆರಿಯಾರ್ ನದಿಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳಲ್ಲಿ ನದಿಯ ಹರಿವು ಕಡಿಮೆಯಾದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದ ಉಪ್ಪುನೀರು ನದಿಯೊಳಗೆ ಸುಮಾರು 20 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ವರೆಗೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನುಗ್ಗಿರುವ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿವೆ. ಅಂದರೆ ನದಿಯ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೀರು ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು ಕೆಳಭಾಗದ ಅಳಿವೆಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ನೀರಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಅದು ನೀರಿನ ಗುಣಲಕ್ಷಣವನ್ನೇ ಬದಲಾಯಿಸಬಹುದು.
ಇದರ ಪರಿಣಾಮ ಲವಣಾಂಶಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನದಿಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಹರಿವು ಬದಲಾಗಿದಾಗ ನೀರಿನಲ್ಲಿನ ಆಮ್ಲಜನಕದ ಪ್ರಮಾಣ, ಹೂಳು ಸಾಗಣೆ ಮತ್ತು ಪೋಷಕಾಂಶಗಳ ಚಲನೆಯಲ್ಲೂ ಬದಲಾವಣೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಅಳಿವೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬದುಕುವ ಮೀನುಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಜಲಚರಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಲವಣಾಂಶದ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಆ ಪರಿಸರದ ಸ್ವರೂಪ ವೇಗವಾಗಿ ಬದಲಾದರೆ ಕೆಲವು ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಭೇದಗಳಿಗೆ ಒತ್ತಡ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳು ಅಥವಾ ನೀರು ತಿರುವು ಯೋಜನೆಗಳಿಂದ ಹೂಳು ಸಾಗಣೆ ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ ಅಳಿವೆ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ವರೂಪವೂ ದೀರ್ಘಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬದಲಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ನದಿಯಿಂದ ಇಷ್ಟು ನೀರು ತೆಗೆದೆವು ಎನ್ನುವುದು ಒಂದು ಲೆಕ್ಕವಾದರೆ, ಅದರಿಂದ ನದಿಯ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಏನು ಬದಲಾಯಿತು ಎನ್ನುವುದು ಮತ್ತೊಂದು ಲೆಕ್ಕ.
ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸಮುದ್ರದ ಮತ್ತೊಂದು ಕಥೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ನದಿಯಿಂದ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇರುವ ಸಿಹಿನೀರು ಕರಾವಳಿ ಸಮುದ್ರದ ಲವಣಾಂಶ ಮತ್ತು ಪೋಷಕಾಂಶಗಳ ವಿತರಣೆಯ ಭಾಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರದ ಉಷ್ಣತೆ ಮತ್ತು ಲವಣಾಂಶದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಮುಂಗಾರು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ ಎಂದು ಸಮುದ್ರಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಇದರಿಂದ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಜಿಗಿದು ನದಿ ತಿರುಗಿಸಿದರೆ ಮಳೆ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಸರಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಬೇಕಾದದ್ದು ಇಷ್ಟೇ: ನದಿ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧ ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದದ್ದು, ಅದರ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಬದಲಿಸಿದಾಗ ಉಳಿದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಏನು ಎಂಬುದನ್ನು ಅಳೆಯದೆ ನೀರನ್ನು ವ್ಯರ್ಥ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುವುದು ಅಪೂರ್ಣ ಲೆಕ್ಕ. ನೀರನ್ನು ಬಳಸುವ ಹಕ್ಕಿನ ಜೊತೆಗೆ ಅದರ ಪರಿಸರ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಅಳೆಯುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯೂ ಇರಬೇಕು.
ನದಿಯಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ನೀರು ಉಳಿಯಬೇಕು?
ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಪರಿಸರ ಹರಿವು ಎಂಬ ಪದ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಿಸರ ಹರಿವು ಎಂದರೆ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸದಾ ಒಂದೇ ಪ್ರಮಾಣದ ನೀರು ಬಿಡುವುದು ಎಂದಲ್ಲ; ನದಿಯ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ತನ್ನ ಕೆಲಸ ಮುಂದುವರಿಸಲು ಬೇಕಾದ ಪ್ರಮಾಣ, ಸಮಯ ಮತ್ತು ಹರಿವಿನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಉಳಿಸುವುದು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಸಿರು ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿ ನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ ಕನಿಷ್ಠ ಹರಿವಿನ 15ರಿಂದ 20 ಪ್ರತಿಶತ ಪರಿಸರ ಹರಿವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿರುವುದೂ ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ. ಆದರೆ ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು 15 ಪ್ರತಿಶತ ಬಿಟ್ಟರೆ ಸಾಕು ಅಥವಾ 20 ಪ್ರತಿಶತ ಬಿಟ್ಟರೆ ನದಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸರಳೀಕರಿಸುವುದೂ ಸರಿಯಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ನದಿಯ ಅಗತ್ಯ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೀತಿಯದ್ದಾಗಿದ್ದರೆ, ಮುಂಗಾರಿನಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಬೇರೆ ರೀತಿಯದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮೀನುಗಳ ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ, ಹೂಳು ಸಾಗಣೆ, ಅಳಿವೆಯ ಲವಣಾಂಶ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಹದ ಸಹಜ ಚಲನೆ—ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯ ಹರಿವು ಬೇಕಾಗಬಹುದು.
15 ಪ್ರತಿಶತ ನೀರು ಬಿಟ್ಟರೆ ನದಿ ಬದುಕುತ್ತದೆಯೇ ಎಂದು ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದಲ್ಲಿ ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಬಹುದು. ಆದರೆ ಆ 15 ಪ್ರತಿಶತದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ದೋಣಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆಯೇ, ನನ್ನ ಬಲೆ ಮೀನು ಹಿಡಿಯುತ್ತದೆಯೇ ಎಂದು ಮೀನುಗಾರನನ್ನು ಕೇಳಬೇಕು. ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಗದದ ಮೇಲಿನ ಪರಿಸರ ಹರಿವು ಮತ್ತು ನದಿಯೊಳಗಿನ ಜೀವಂತ ಹರಿವು ಒಂದೇ ವಿಷಯವಾಗಿರಬೇಕೆಂದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸುವುದು ಸುಲಭ; ಆ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ನದಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕಷ್ಟ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಪರಿಸರ ಹರಿವಿನ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನದಿಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ವರೂಪ, ಋತುಮಾನ, ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಮತ್ತು ನದಿಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುವ ಜನಜೀವನವನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಶೇಕಡಾವಾರು ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನದಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆಯೇ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.
ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಒಟ್ಟು ನೀರಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಲೆಕ್ಕಕ್ಕಿಂತ ಯಾವಾಗ ಎಷ್ಟು ನೀರು ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಲೆಕ್ಕ ಮುಖ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ 524 ದಶಲಕ್ಷ ಘನ ಮೀಟರ್ ನೀರು ಲಭ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ಒಂದು ವಿಷಯ; ಆ ನೀರು ಯಾವ ಮೂರು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ, ಉಳಿದ ಒಂಬತ್ತು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ನದಿ ಹೇಗೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವುದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಬೇರೆ ವಿಷಯ. ಜುಲೈಯಂತಹ ಮುಂಗಾರು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಡ್ತಿ ನದಿಯ ಹರಿವು ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಹದ ಪ್ರಮಾಣ ಗರಿಷ್ಠವಾಗಿರಬಹುದು; ಆಗ ಅಳಿವೆಯಲ್ಲಿ ಸಿಹಿನೀರಿನ ಪ್ರಭಾವ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಮುದ್ರದ ಉಪ್ಪುನೀರನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಮಳೆಗಾಲದ ಹೋಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನದಿಯ ಹರಿವು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಅಳಿವೆಯೊಳಗೆ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಪ್ರಭಾವ ಹೆಚ್ಚಾಗಬಹುದು; ಏಪ್ರಿಲ್ನಂತಹ ಬೇಸಿಗೆಯ ಕನಿಷ್ಠ ಹರಿವಿನ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಈ ಸಮತೋಲನ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಳೆಗಾಲದ ನೀರನ್ನು ನೋಡಿ ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ನೀರಿನಂತೆ ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ ನದಿಯ ಸಹಜ ಚಕ್ರವೇ ತಪ್ಪಾಗಿ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಆದಾಯವನ್ನು ನೋಡಿ ತಿಂಗಳ ಖರ್ಚಿನ ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಿದಂತೆಯೇ. ನೀರಿನ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣದ ಜೊತೆಗೆ ಕಾಲವನ್ನೂ ಸೇರಿಸಬೇಕು.
ಹೀಗಾಗಿ ಬೇಡ್ತಿ–ವರದಾ ಯೋಜನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಶ್ನೆ 524 MCM ಎಷ್ಟು? ಎಂಬುದಷ್ಟೇ ಆಗಬಾರದು. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಈ ನೀರು ಯಾವಾಗ ಬರುತ್ತದೆ? ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಬೇಕು. ಪಟ್ಟಣದಹಳ್ಳ ಮತ್ತು ಶಾಲ್ಮಲಹಳ್ಳದಿಂದ ಬರುವ 302 MCM ಹಾಗೂ ಸುರೆಮನೆಯಿಂದ ಬರುವ 222 MCM ನೀರು ವರ್ಷದ ಯಾವ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿದ ನಂತರ ಬೇಡ್ತಿ ನದಿಯ ತಿಂಗಳವಾರು ಹರಿವು ಎಷ್ಟು ಉಳಿಯುತ್ತದೆ, ಬೇಸಿಗೆಯ ಕನಿಷ್ಠ ಹರಿವು ಎಷ್ಟು ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನೋಡಬೇಕು. ಅಳಿವೆಯ ಲವಣಾಂಶದ ಮೇಲೆ ಅದರ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಹೇಗೆ ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಮೀನುಗಳ ಜೀವನಚಕ್ರಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ಹರಿವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೂ ಉತ್ತರ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಯೋಜನೆಯ ಪರವಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ವಿರೋಧವಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ; ಅವು ಯೋಜನೆಯ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದ ಮೂಲಭೂತ ಭಾಗ. ಏಕೆಂದರೆ ಒಂದು ನದಿಯಿಂದ ನೀರು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಸಾಧ್ಯವೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬುದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು, ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ನಂತರ ನದಿ ಯಾವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮುಖ್ಯ.
ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆ ಇನ್ನೂ ಉಳಿದಿದೆ
ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸೇರುವ ನೀರನ್ನು ವ್ಯರ್ಥ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಮೊದಲು, ಆ ನೀರು ನದಿಯೊಳಗೆ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರ ಸೇರುವ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಕೆಲಸದ ಬೆಲೆಯನ್ನು ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅಳಿವೆಯ ಲವಣಾಂಶ, ಹೂಳು ಸಾಗಣೆ, ಮೀನುಗಳ ಜೀವನಚಕ್ರ, ಕರಾವಳಿಯ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುವ ಜನಜೀವನ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆ ಹರಿವಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ನೀರನ್ನು ಬೇರೆಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸುವುದರಿಂದ ಸಿಗುವ ಲಾಭವನ್ನು ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುವಾಗ, ನದಿಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವ ನೀರಿನಿಂದ ಉಂಟಾಗಬಹುದಾದ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನೂ ಅದೇ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಒಂದು ಖಾತೆಯ ಆದಾಯ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಖಾತೆಯ ನಷ್ಟ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಕರ್ನಾಟಕದ ನೀರಿನ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವಾಗ ಎರಡೂ ಲೆಕ್ಕಗಳು ಒಂದೇ ಮೇಜಿನ ಮೇಲೆ ಇರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.
ಹಾಗಾದರೆ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ನೀರು ಯಾರದ್ದು? ಅದು ಯಾರೊಬ್ಬರ ಸ್ವತ್ತೂ ಅಲ್ಲ, ಯಾರಿಗೂ ಬೇಡವಾದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನೀರೂ ಅಲ್ಲ; ಅದು ನದಿಯ ಸಹಜ ಹರಿವಿನ ಭಾಗ, ಅಳಿವೆಯ ಬದುಕಿನ ಭಾಗ, ಕರಾವಳಿಯ ಪರಿಸರದ ಭಾಗ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಚಕ್ರದ ಒಂದು ಕೊಂಡಿ. ಬಯಲುಸೀಮೆಗೆ ನೀರು ಬೇಕು ಎನ್ನುವುದು ಪ್ರಶ್ನಾತೀತ ಅಗತ್ಯ, ಆದರೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ನದಿಯಿಂದ ಎಷ್ಟು ನೀರು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವಾಗ ಆ ನದಿಯ ಕೆಳಭಾಗದ ಬದುಕನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ರೈತನಿಗೆ ನೀರು ಬೇಕು, ಮೀನುಗಾರನಿಗೆ ನದಿ ಬೇಕು ಎಂಬುದು ಎರಡು ವಿರುದ್ಧ ಬೇಡಿಕೆಗಳಾಗಬೇಕಿಲ್ಲ. ಎರಡೂ ಉಳಿಯುವಷ್ಟು ನೀರಿನ ಲೆಕ್ಕವನ್ನು ಮಾಡಬಹುದೇ ಎಂಬುದೇ ನಿಜವಾದ ಪ್ರಶ್ನೆ.
ಮುಂದಿನ ಲೇಖನ: ಅಘನಾಶಿನಿ — ಅಣೆಕಟ್ಟು ಇಲ್ಲದ ನದಿ ಏನನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ?
1 ಕಾಮೆಂಟ್ಗಳು
Vasumati Bhat
ಲೇಖನ ತುಂಬಾ ಸರಿ ಆಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಇನ್ನೂ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿ ವಿಷಯಗಳೆಲ್ಲವೂ ಬಂದು whatsup ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಮುಟ್ಟಿಸುವಂತಿದ್ದರೆ ಚೆನ್ನಾಗಿತ್ತು. ಧನ್ಯವಾದಗಳು.
Nagaraj VAidya
ಮಾಡೋಣ..
ಕಾಮೆಂಟ್ ಮಾಡಿ
ಚಂದಾದಾರರಾಗಿ
ಬ್ರೇಕಿಂಗ್ ನ್ಯೂಸ್, ಟ್ರೆಂಡಿಂಗ್ ಸ್ಟೋರಿ ಆಳವಾದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪಡೆಯಲು ಉಚಿತವಾಗಿ ಚಂದಾದಾರರಾಗಿ.